Amaç ve kapsam
AgriStat Intelligence, INTALA LAB (Intelligent Agriculture and Livestock Applications Laboratory) tarafından geliştirilen, Türkiye'deki tarımsal üretim, hayvansal üretim ve tarımsal girdilere ilişkin resmî istatistikleri bilimsel içgörülere dönüştüren araştırma odaklı bir analiz platformudur.
Platform genel amaçlı bir istatistik yazılımı, TÜİK'in yerine geçen bir sistem ya da ulusal istatistik veri tabanı değildir. Kullanıcının yüklediği resmî veri dışa aktarımları üzerinde çalışır; hiçbir veri üretmez veya eksik değerleri tahmin ederek doldurmaz.
İş akışı
Veri seti seçin → Analiz edin → Görselleştirin → Rapor üretin. Her analiz modülü, bir veri setinin belirli bir sürümü üzerinde çalışır ve sonuçlar aynı sürüm için her zaman aynıdır (deterministik).
MEDAS veri aktarımı
CSV, XLS ve XLSX dosyaları sabit bir sütun düzeni varsayılmadan şu aşamalardan geçirilir:
- Dosya tanıma (uzantı değil içerik imzası; kodlama: UTF-8/Windows-1254; ayırıcı: | ; , sekme)
- Yapısal inceleme (MEDAS 'Satırlar/Sütunlar' işaretleri, başlık satırları, değer bloğu)
- Boyut tanıma (yıl, il/ilçe, gösterge, kategori, ürün, birim)
- Eşleme önizlemesi ve elle düzeltme; yeniden kullanılabilir içe aktarma profilleri
- Normalleştirme (ürün, gösterge, coğrafi birim, düzey, yıl, değer, birim, kaynak, sürüm, durum)
- Doğrulama (çakışan değerler, tanınmayan birimler, negatif değerler, eksik birimler)
- Kalıcı kayıt (özgün dosya + normalleştirilmiş gözlemler, dosya tabanlı depolama)
Boş hücreler 'eksik', '-' ve '..' 'mevcut değil', 'x/C/gizli' ise 'gizli' olarak saklanır; gerçek sıfırlar sıfır olarak korunur. Türkçe (1.234,5) ve uluslararası (1,234.5) sayı biçimleri ile bilimsel gösterim (1.17E8) desteklenir. Belirsiz biçimlerde (ör. 180.000) kullanıcıdan doğrulama istenir.
Toplanabilirlik: Üretim, alan ve sayı gibi büyüklükler toplanabilir; verim, fiyat ve oranlar toplanamaz. Toplanamayan göstergeler için il toplamları hiçbir zaman hesaplanmaz ve paylar/yoğunlaşma ölçüleri devre dışıdır.
Sürümler ve geri alma
Her içe aktarma değiştirilemez bir sürüm oluşturur. Güncellemede yeni dosya mevcut sürümle karşılaştırılır (eklenen, değişen, kaldırılan, değişmeyen gözlemler; yeni yıllar, birimler ve göstergeler) ve onayınız olmadan uygulanmaz. Geri alma, eski bir sürümün içeriğini yeni bir sürüm olarak yayımlar; geçmiş asla silinmez. Kayıtlı çalışma alanları belirli bir sürüme bağlıdır; daha yeni veri olduğunda bildirilir, yeniden analiz yalnızca açıkça istendiğinde yapılır.
İstatistiksel yöntemler
- Betimsel: n, toplam (yalnızca toplanabilir), ortalama, medyan, en küçük/en büyük, örneklem varyansı ve standart sapması, değişim katsayısı, çeyrekler ve yüzdelikler (R tip 7), çarpıklık, basıklık, Shapiro–Wilk normallik testi (Royston algoritması), Freedman–Diaconis histogramı.
- Zamansal: yıllık mutlak/yüzde değişim, YBBO (CAGR), hareketli ortalama, EKK doğrusal eğilim (t-testi, %95 GA), Mann–Kendall eğilim testi ve Sen eğimi, oynaklık, dönem karşılaştırması (Welch t), eğilim artıklarının sağlam z-puanı ile anomali tespiti.
- Karşılaştırmalı: sıralamalar, ilk/son birimler, ulusal ve bölgesel (İBBS-1) paylar, değişim sıralaması, verimlilik oranları, z-puanı ve min–maks normalleştirme, HHI, CR4/CR8, Gini ve Lorenz eğrisi.
- İlişki: Pearson ve Spearman korelasyonu (Fisher z güven aralığı), basit ve çoklu doğrusal regresyon (QR), R²/düzeltilmiş R², F testi, Durbin–Watson, Breusch–Pagan, artıkların Shapiro–Wilk testi, VIF, Cook uzaklığı. Korelasyon nedensellik anlamına gelmez.
- İleri: k-ortalamalar kümeleme (standartlaştırılmış değişkenler, k-means++, siluet ile k seçimi), aykırı değer tespiti (Tukey sınırları, MAD tabanlı sağlam z), temel bileşenler analizi (korelasyon matrisi), Holt doğrusal üstel düzeltme ve doğrusal eğilim ile tahmin (dışarıda bırakılan dönem doğrulaması, MAE/RMSE/MAPE, naif tahmine göre beceri, öngörü aralıkları).
Her analizden önce uygunluk denetimleri yapılır (örneklem büyüklüğü, eksiklik, birim uyumu, toplanabilirlik, varsayımlar). Uygun olmayan analizler gerekçesiyle devre dışı bırakılır veya uyarı gösterilir.
Mekânsal analiz
İl ve ilçe düzeyinde koroplet haritalar (Eşit Aralık, Çeyreklik, Jenks Doğal Kırılmalar, Standart Sapma sınıflaması), açıktan koyuya sıralı renk paletleri, eksik veri taraması, yıl kaydırıcı ve animasyon, yan yana dönem karşılaştırması ve yüksek çözünürlüklü dışa aktarma sunulur. Global Moran's I (normal yaklaşım ve 999 permütasyon), yerel Moran (LISA) ve Getis–Ord Gi* yalnızca en az 20 birim ve sınır geometrisi bulunduğunda, satır-standartlaştırılmış kraliçe komşuluğu ile hesaplanır.
Raporlar
Standart Analitik Rapor ve İleri Bilimsel Analiz Raporu, Türkçe veya İngilizce olarak düzenlenebilir DOCX ve PDF biçiminde üretilir. Bölümler seçilebilir ve sıralanabilir. Anlatımlar hesaplanan sonuçlardan deterministik şablonlarla oluşturulur; harici bir yapay zekâ hizmeti gerekmez ve kaynakça uydurulmaz. İsteğe bağlı gelecekteki yapay zekâ yorumu için bir arayüz vardır; etkinleştirilirse çıktısı açıkça etiketlenir.
Roller ve güvenlik
- Misafir: yalnızca gösterim veri setleri; etkileşimli analiz, grafik ve haritalar.
- Araştırmacı: dosya yükleme, özel kalıcı veri setleri, sürümleme, çalışma alanları, DOCX/PDF raporlar.
- Yönetici: kullanıcı ve rol yönetimi, gösterim veri setleri, içe aktarma ve hata günlükleri, sistem ayarları. Yöneticiler de araştırmacıların özel veri setlerini göremez.
İlk yönetici, sunucuda oluşturulan tek kullanımlık kurulum anahtarı ile /Account/Setup sayfasından oluşturulur (kodda gömülü parola yoktur).
Sınırlamalar
- Zaman boyutu yıllıktır; ay/çeyrek dönemli veriler desteklenmez.
- İlçe etiketlerinin sınır katmanıyla eşleşmesi ada dayalıdır; idari değişiklikler (ör. 2012 sonrası büyükşehir düzenlemeleri) nedeniyle eşleşmeyen ilçeler haritada gösterilmez ve içe aktarmada raporlanır.
- Ekolojik yanılgı: il/ilçe düzeyindeki ilişkiler bireysel işletmeler için geçerli olmayabilir.
- Kısa seriler (8 yıldan az) için tahminler ve eğilim testleri düşük güvenilirliktedir.
Kaynaklar ve lisanslar
- geoBoundaries gbOpen TUR ADM1 (simplified), boundary year 2021 — derived from OpenStreetMap; licence CC BY-SA 2.0 (© OpenStreetMap contributors).
- geoBoundaries gbOpen TUR ADM2 (simplified), boundary year 2021 — derived from OpenStreetMap / OSM Boundaries; licence ODbL 1.0 (© OpenStreetMap contributors).
- Sınırlar geoBoundaries'in sadeleştirilmiş (simplified) OpenStreetMap türevli katmanlarıdır; resmî HGM/TKGM sınırları değildir ve görselleştirme ile yaklaşık komşuluk hesabı içindir.
- İlçe katmanında üst il bilgisi bulunmadığından, ilçelerin bağlı olduğu il, ilçe poligonunun iç noktasının il poligonu içinde kalmasıyla mekânsal olarak türetilmiştir.
- İlçe katmanı 2021 idari yapısını yansıtır (973 ilçe poligonu); daha önceki yıllardaki idari değişiklikler (ör. 2012/2013 büyükşehir düzenlemeleri) eşleşmeyen ilçe adlarına yol açabilir.
- Komşuluk, sadeleştirme kaynaklı küçük boşlukları kapatmak için ~0,002° (~200 m) tolerans ile hesaplanır.
Yazılım bileşenleri: ASP.NET Core, Entity Framework Core (SQLite), Math.NET Numerics, NetTopologySuite, ExcelDataReader, CsvHelper, Open XML SDK, QuestPDF (Community lisansı), SkiaSharp, Apache ECharts, Leaflet, Bootstrap.